Budowle z cegły w Polsce, które warto zobaczyć: gotyk ceglany i zamki
Od Malborka po kościół w Kraszewie: zabytki ze starej cegły na trasę wycieczki i te, przy których renowacji wykorzystano cegłę z odzysku.
Najciekawsze budowle z cegły w Polsce to zabytki gotyku ceglanego: zamek krzyżacki w Malborku i średniowieczny Toruń, oba na liście światowego dziedzictwa UNESCO, zespół katedralny we Fromborku, zamek biskupów w Lidzbarku Warmińskim i dziesiątki zamków oraz kościołów na Warmii i Mazurach. Poniżej zebraliśmy obiekty, które warto zobaczyć, a także te, przy których renowacji wykorzystano cegłę i dachówkę dostarczone przez Regalia.
Każdy fakt o zabytku podajemy za źródłem: UNESCO, aktami o pomnikach historii, muzeami i publikacjami naukowymi. Pełna lista jest na końcu wpisu.
Gotyk ceglany: dlaczego w Polsce budowano z cegły
Na terenach dzisiejszej północnej Polski brakowało dobrego kamienia budowlanego, dlatego styl gotycki rozwinął się tu przede wszystkim jako gotyk ceglany. Ta architektura łączy kraje nad Bałtykiem: powstawała między XIII a XVI wiekiem i była związana z rozwojem Hanzy. Miasta z siedmiu państw nadbałtyckich założyły w 2005 roku Europejski Szlak Gotyku Ceglanego. Polskimi członkami stowarzyszenia są m.in. Chełmno, Gdańsk, Kamień Pomorski, Olsztyn, Płock, Sławno, Stargard, Szczecin i Toruń.
Cegły w średniowieczu formowano ręcznie, w drewnianych skrzynkach bez dna. Archeolog Bogusz Wasik opisuje, że na cegłach z tamtych czasów widać ślady palców, a nawet odciski łap psów, kotów, kóz i owiec, które przeszły po suszących się cegłach. Dlatego mur z dawnej cegły ma zupełnie inną fakturę niż współczesny.
Budowle z cegły na liście UNESCO
Zamek krzyżacki w Malborku
Ufortyfikowany klasztor zakonu krzyżackiego z XIII wieku, rozbudowany po 1309 roku, kiedy przeniesiono tu siedzibę wielkiego mistrza. UNESCO wpisało go na listę w 1997 roku i nazywa najpełniejszym i najbardziej okazałym przykładem gotyckiego zamku ceglanego w stylu zakonu krzyżackiego. Muzeum Zamkowe podaje, że 14 września 1309 roku wielki mistrz Siegfried von Feuchtwangen przeniósł do Malborka swój urząd. Koniecznie zobacz Wielki Refektarz, największą salę zamku, przykrytą sklepieniem palmowym.
Średniowieczne miasto Toruń
Toruń także trafił na listę UNESCO w 1997 roku. Miasto zawdzięcza początki zakonowi krzyżackiemu, który w połowie XIII wieku zbudował tu zamek. Na liście UNESCO wymieniono liczne średniowieczne kamienice z cegły z zachowanymi gotyckimi fasadami, dom, w którym według tradycji urodził się w 1473 roku Mikołaj Kopernik, oraz ceglane spichrze, niektóre nawet pięciokondygnacyjne.
Pomniki historii i inne zabytki gotyku ceglanego
Frombork: wzgórze katedralne
Zespół katedralny we Fromborku jest pomnikiem historii od 1994 roku. Ochrona ma zachować XIV-wieczny zespół obronny i katedralny związany z osobą Mikołaja Kopernika. Zespół tworzy 15 budowli, a w katedrze jest grób Kopernika: jego ponowny pochówek odbył się w 2010 roku, o czym pisze portal dzieje.pl.
Lidzbark Warmiński: zamek biskupów warmińskich
Zamek jest pomnikiem historii od 2018 roku jako jedno z najważniejszych i najlepiej zachowanych dzieł gotyckiej architektury obronno-rezydencjonalnej na ziemiach polskich.
Pelplin: zespół pocysterski
Zespół pocysterski i katedralny w Pelplinie jest pomnikiem historii od 2014 roku. Akt o jego ustanowieniu podkreśla gotycki zespół ze średniowiecznym i nowożytnym wyposażeniem.
Bazylika Mariacka w Gdańsku
Kamień węgielny pod obecną świątynię położono 28 marca 1343 roku, a budowa trwała etapami 159 lat. Według strony bazyliki ostatnią cegłę sklepienia położył mistrz Henryk Hetzel 28 lipca 1502 roku. W środku warto zobaczyć zegar astronomiczny z lat 1464 - 1470.
Zabytki, przy których renowacji wykorzystano cegłę z Regalia
Stare budowle trzeba remontować, jeśli mają przetrwać. Wiele z nich zniknie, ale wiele da się uratować dzięki cegle odzyskanej z rozbiórki i użytej ponownie. Regalia dostarczyła oryginalne dachówki oraz cegły pruskie i gotyckie do renowacji obiektów opisanych niżej.
Zamek w Olsztynie
Gotycki zamek kapituły warmińskiej zbudowano w latach 1346 - 1353. Dziś mieści się w nim Muzeum Warmii i Mazur. Według przewodnika wydanego przez Urząd Miasta Olsztyna najsławniejszym administratorem dóbr kapituły był Mikołaj Kopernik, który pełnił tę funkcję w latach 1516 - 1521. Sklepienie kryształowe refektarza pochodzi z około 1520 roku. Na krużgankach zachowała się tablica astronomiczna związana z Kopernikiem, o której opowiadał w Radiu Kielce historyk z Muzeum Warmii i Mazur.
Zamek w Nidzicy
Budowę murowanego zamku rozpoczął w 1370 roku wielki mistrz Winrich von Kniprode. Główne prace prowadzono do 1407 roku, a od 1409 roku w zamku rezydował krzyżacki prokurator, co podaje dokumentacja badań konserwatorskich. W lutym 1455 roku, podczas wojny trzynastoletniej, zamek obsadzili czescy zaciężni Jana Koldy z Žampachu, w większości weterani wojen husyckich. Kto czytał „Trylogię husycką” Andrzeja Sapkowskiego, poczuje tu klimat tamtej epoki. Dziś w zamku działa Muzeum Ziemi Nidzickiej, biblioteka, hotel i restauracja.
Zamek w Giżycku
Zamek krzyżacki z XIV wieku uratowano przed całkowitym zniszczeniem. Podczas odbudowy w 2007 roku jego ściany dwukrotnie się zawaliły, a fundamenty trzeba było wzmocnić palami. Dziś działa w nim czterogwiazdkowy hotel.
Zamek w Łęczycy
Zamek wzniósł król Kazimierz Wielki, prawdopodobnie w latach 1357 - 1370. Dziś mieści się w nim muzeum, a dużą część zamku odbudowano w XX wieku. Z zamkiem wiąże się legenda o diable Borucie: według podania, przytoczonego w publikacji Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego, Boruta do dziś siedzi w lochach zamku i pilnuje skrzyń ze złotem.
Kaplica Jerozolimska w Olsztynie
Kaplicę zbudowano w drugiej połowie XVI wieku przy nieistniejącym już szpitalu św. Jerzego. Jest poświęcona kultowi Męki Pańskiej. Przebudowano ją w 1609 roku i odrestaurowano w 1775 roku, jak podaje przewodnik po zabytkach Olsztyna. To jeden z najstarszych zabytków miasta.
Kościół św. Elżbiety w Kraszewie
Kraszewo leży w gminie Lidzbark Warmiński. Pierwotny kościół z XIV wieku spłonął w 1651 roku. Świątynię odbudowano i rozbudowano w 1718 roku, a wieżę dostawiono w 1861 roku. W środku zachowała się polichromia z 1726 roku i rokokowe ołtarze z około 1800 roku (według hasła w Wikipedii, opartego na przewodniku P. Skurzyńskiego).
Skąd się bierze cegła rozbiórkowa
Cegła do renowacji zabytków musi pasować do oryginału: kolorem, formatem i fakturą. Nowa cegła, nawet nazywana „ręcznie formowaną”, rzadko spełnia te warunki. Dlatego do remontów wykorzystuje się cegłę z rozbiórek budynków, których nie da się uratować. Cegłę odzyskujemy ręcznie i odczyszczamy. Część trafia do renowacji, a część tniemy na płytki z cegły rozbiórkowej, które pozwalają mieć kawałek takiego muru we własnym domu.
Na cegłę i dachówkę z rozbiórek jest popyt, a Komisja Europejska w protokole o odpadach budowlanych zaleca ich przygotowanie do ponownego użycia przed recyklingiem. Jak wygląda taka rozbiórka i jakie dylematy jej towarzyszą, opisujemy we wpisie o rozbiórce starego domu. O drewnie z zabytków piszemy w tekście o starym drewnie w rewitalizacji zabytków.
Najczęściej zadawane pytania
Co to jest gotyk ceglany?
To odmiana gotyku, w której podstawowym materiałem była cegła zamiast kamienia. Rozwinęła się w krajach nad Bałtykiem między XIII a XVI wiekiem, także na terenie dzisiejszej północnej Polski.
Które polskie budowle z cegły są na liście UNESCO?
Wśród nich zamek krzyżacki w Malborku i średniowieczne miasto Toruń, oba wpisane w 1997 roku.
Gdzie zobaczyć gotyk ceglany na Warmii?
Na przykład we Fromborku (wzgórze katedralne), w Lidzbarku Warmińskim (zamek biskupów) i w Olsztynie (zamek kapituły warmińskiej).
Skąd bierze się cegła do renowacji zabytków?
Najczęściej z rozbiórek starych budynków. Odzyskana cegła ma odpowiedni format i fakturę, której nie da się wiernie odtworzyć w nowej produkcji.
Stara cegła w Twoim domu
Motto Regalia brzmi „Stare jest piękne”. Wszyscy powinniśmy dbać o zabytki, bo bez nich znika pamięć o dawnych czasach i piękno architektury sprzed wieków. Jeśli chcesz mieć starą cegłę u siebie, zajrzyj do kategorii Cegła na ścianę i Cegła rozbiórkowa albo przeczytaj, jak zrobić ścianę z płytek ceglanych. Pytania: kontakt, e-sklep@regalia.eu.
Źródła
- Castle of the Teutonic Order in Malbork, UNESCO World Heritage Centre, wpis 1997.
- Historia zamku, lata 1280 - 1457, Muzeum Zamkowe w Malborku.
- Medieval Town of Toruń, UNESCO World Heritage Centre, wpis 1997.
- Zarządzenie Prezydenta RP z 8 września 1994 r. w sprawie uznania za pomnik historii (Frombork), M.P. 1994 nr 50 poz. 414.
- Frombork: wzgórze katedralne, dzieje.pl (PAP, MKiDN).
- Rozporządzenie Prezydenta RP z 20 kwietnia 2018 r. (Lidzbark Warmiński, pomnik historii), Dz.U. 2018 poz. 944.
- Rozporządzenie Prezydenta RP z 23 kwietnia 2014 r. (Pelplin, pomnik historii), Dz.U. 2014 poz. 614.
- Historia bazyliki, Bazylika Mariacka w Gdańsku.
- Olsztyn. Zabytki, Urząd Miasta Olsztyna.
- Badania konserwatorskie zamku w Nidzicy, M. Jaszczak, 2014.
- Burzliwy żywot Jana Koldy z Žampachu i Náchodu, A. Galas.
- Zamek w Giżycku, dzieje.pl (PAP).
- Łęczyca, Royal Castle, Medieval Heritage.
- Diabeł Boruta w dawnej kulturze polskiej, słowo wstępne, S. Pawlak, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
- Wybrane zagadnienia z zakresu cegielnictwa w późnośredniowiecznych Prusach, B. Wasik, Archaeologia Historica Polona t. 25, 2017.
- Zabytki Szczecina na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego, M. Gwiazdowska, Urząd Miasta Szczecin.
- EU Construction & Demolition Waste Management Protocol, Komisja Europejska, 2016.
- Sekrety gotyku: jak go rozpoznać i gdzie znaleźć w Polsce, M. Wardyn-Kobus, National Geographic Polska, 2025.
- Olsztyn na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego, Urząd Miasta Olsztyna.
- Czwartek odkrywców: Mikołaj Kopernik w Olsztynie, Radio Kielce.
- Nidzica słynie z gotyckiego zamku, National Geographic Polska.
- Kraszewo (powiat lidzbarski), Wikipedia (źródło pomocnicze).
Zespół RegaliaPiszemy o starym drewnie, cegle i metalu z odzysku oraz o meblach, które z nich powstają. Od 2007 roku w naszej manufakturze w Jezioranach na Warmii ręcznie wykonujemy meble i dodatki ze starego drewna z odzysku. Teksty przygotowuje zespół manufaktury na podstawie własnej praktyki i źródeł podanych pod wpisami.
